Nadwrażliwość na gluten: objawy, przyczyny i wskazówki dotyczące diety bezglutenowej

W ostatnich latach coraz więcej osób decyduje się zrezygnować z glutenu lub pszenicy. Dieta bezglutenowa nie jest już istotna wyłącznie dla osób z celiakią, lecz coraz częściej postrzegana jest jako element zdrowego stylu życia. Jednocześnie coraz więcej osób reaguje na gluten lub inne składniki pszenicy różnorodnymi objawami.

Z tego wpisu na blogu dowiesz się wszystkiego, co powinieneś wiedzieć o nadwrażliwości na gluten, dlaczego dieta bezglutenowa może mieć też swoje wady i które bezglutenowe alternatywy są najzdrowsze.

Czym właściwie jest gluten?

Gluten to kompleks białek występujący w wielu zbożach, takich jak pszenica, orkisz, żyto i jęczmień. Składa się głównie z białek gliadyny i gluteniny, a ze względu na znakomite właściwości wypiekowe często nazywany jest „białkiem klejącym”. Jego struktura sprawia, że ciasto staje się elastyczne, dobrze rośnie i zyskuje lekką, puszystą teksturę. Zazwyczaj gluten nie powoduje problemów, jednak u osób z celiakią lub nadwrażliwością na gluten po jego spożyciu pojawiają się dolegliwości zdrowotne.

Czym jest nadwrażliwość na gluten?

Nadwrażliwość na gluten, czyli nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (angielski skrót: NCGS, non-coeliac gluten sensitivity), to zespół chorobowy, w którym organizm reaguje na spożycie glutenu różnorodnymi objawami – bez podłoża alergicznego (alergia na pszenicę) ani autoimmunologicznego (celiakia). Objawy mogą dotyczyć przewodu pokarmowego (jelitowe) lub występować poza nim (pozajelitowe) i zwykle pojawiają się po kilku godzinach do kilku dni (1,2).

Badania nad tym schorzeniem wciąż pozostawiają wiele znaków zapytania. Za dolegliwości mogą na przykład odpowiadać nie tylko gluten, ale też inne składniki pszenicy, dlatego coraz częściej używa się określenia nieceliakalna nadwrażliwość na pszenicę.

Jak często występuje nadwrażliwość na gluten?

Nadwrażliwość na gluten dotyczy na świecie około 0,5–13% ludzi. Ponieważ brakuje jasnych kryteriów diagnostycznych, szacunki bardzo się różnią. Tylko u niewielkiej części osób, które uważają się za wrażliwe na gluten, schorzenie można faktycznie potwierdzić (3).

Różne badania pokazują, że częstość występowania celiakii i nadwrażliwości na gluten w ciągu ostatnich 50 lat wyraźnie wzrosła. Jednym z możliwych wyjaśnień jest wzrost spożycia pszenicy (niska cena, łatwa dostępność, dobre właściwości wypiekowe) oraz zmiany właściwości nowoczesnych odmian pszenicy, które dzięki metodom hodowlanym stały się bogatsze w białko i odporniejsze na szkodniki. Dodatkowo gluten jest coraz częściej stosowany w żywności przetworzonej jako wypełniacz i dodatek (1). Również szybsze przetwarzanie mąki pszennej na chleb i wypieki bez długich procesów fermentacji (jak w tradycyjnej produkcji na zakwasie) przyczynia się do gorszej tolerancji (1,2).

Chleb na zakwasie z długim czasem wyrastania lub chleb ze starych odmian zbóż, takich jak orkisz i płaskurka, jest przy nadwrażliwości na gluten często lepiej tolerowany.

Inne choroby związane z glutenem

W przypadku nietolerancji glutenu często panuje zamieszanie, ponieważ z glutenem wiążą się różne choroby i pojęcia. Dlatego chcemy dokładniej wyjaśnić kilka ważnych terminów:

Nietolerancja glutenu

To pojęcie nadrzędne dla wszystkich (wymienionych poniżej) schorzeń wywoływanych spożyciem glutenu.

Intolerancja glutenu

To nieco mylące określenie, które często używane jest w odniesieniu do nadwrażliwości na gluten. O nietolerancjach pokarmowych mówi się wtedy, gdy organizm nie potrafi prawidłowo strawić określonych składników odżywczych – zwykle dlatego, że brakuje wystarczającej ilości swoistych enzymów potrzebnych do ich rozkładu. Objawy nietolerancji pokarmowej występują wyłącznie w przewodzie pokarmowym i obejmują wzdęcia, bóle brzucha oraz mogą prowadzić do nieregularnych stolców.

Typowym przykładem jest nietolerancja laktozy. Intolerancja glutenu w tym rozumieniu tak naprawdę nie istnieje, ponieważ przy nadwrażliwości na gluten objawy mogą występować także poza przewodem pokarmowym, a dolegliwości wywołuje nie brak enzymów, lecz reakcja układu odpornościowego (1).

Nieceliakalna nadwrażliwość na pszenicę

Silnie pokrywa się z obrazem nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten. W badaniach nad nadwrażliwością na gluten w ostatnich latach coraz częściej pojawiały się wątpliwości, czy gluten jest głównym czynnikiem wywołującym to schorzenie. Jako dalsze możliwe czynniki wyzwalające omawia się przede wszystkim inne składniki pszenicy, takie jak FODMAP (fermentowalne oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole), ATI (inhibitory amylazy i trypsyny) oraz inne alergeny pszenicy. Dlatego coraz częściej używa się określenia nadwrażliwość na pszenicę, jednak te substancje mogą występować nie tylko w pszenicy, ale także w innych zbożach (zawierających gluten) (2).

Celiakia

Zwana też enteropatią glutenozależną, jest chorobą autoimmunologiczną, w której adaptacyjny układ odpornościowy po kontakcie z glutenem wywołuje stan zapalny w błonie śluzowej jelita cienkiego. Objawy i stopień nasilenia choroby są tak zróżnicowane, że diagnoza bywa bardzo trudna, a choroba często pozostaje niewykryta (2). Już minimalne ilości glutenu mogą powodować poważne uszkodzenia, dlatego konieczna jest ścisła, dożywotnia rezygnacja z glutenu.

Podczas gdy w nadwrażliwości na gluten rolę odgrywa wrodzony układ odpornościowy, celiakia dotyczy adaptacyjnego układu odpornościowego. Adaptacyjny układ odpornościowy to wyspecjalizowana część odporności, skierowana celowo przeciwko określonym patogenom, która przy ponownym kontakcie z tym samym patogenem może reagować szybciej i silniej. W celiakii układ odpornościowy błędnie rozpoznaje gluten jako niebezpieczny, wytwarza specjalne autoprzeciwciała i atakuje własną tkankę jelita cienkiego. Chociaż wiele objawów nadwrażliwości na gluten może przypominać objawy celiakii, w nadwrażliwości na gluten nie powstają autoprzeciwciała (1).

Alergia na pszenicę

To choroba, w której układ odpornościowy reaguje na białka pszenicy i wywołuje objawy, takie jak reakcje skórne, problemy z oddychaniem i dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Alergię na pszenicę diagnozuje się przede wszystkim poprzez pomiar swoistych dla pszenicy przeciwciał IgE. Istnieją różne rodzaje i stopnie nasilenia. Często występuje jednak u dzieci i z biegiem lat ustępuje lub całkowicie znika (2).

Jak powstaje nadwrażliwość na gluten?

Dokładna przyczyna powstawania nadwrażliwości na gluten nie została jeszcze w pełni wyjaśniona. Przypuszcza się reakcję wrodzonego układu odpornościowego w jelicie: tzw. receptory Toll-podobne (TLR) występują u osób dotkniętych tym schorzeniem w większej liczbie w błonie śluzowej jelita. Receptory te mają za zadanie rozpoznawać szkodliwe substancje w jelicie. Przy nadwrażliwości na gluten TLR mogą postrzegać niektóre składniki żywności, takie jak gluten lub ATI, jako zagrożenie, a tym samym wywoływać stan zapalny, który uszkadza błonę śluzową jelita i powoduje dolegliwości.

Jednocześnie przypuszcza się, że już osłabiona błona śluzowa jelita może być czynnikiem ryzyka nadwrażliwości na gluten. Jeśli bariera jelitowa jest uszkodzona, mikroorganizmy i niepożądane substancje mogą łatwiej przechodzić z jelita do krwiobiegu, aktywować komórki odpornościowe i wywoływać stany zapalne.

Ponadto u osób z nadwrażliwością na gluten istnieją wskazówki na niewielkie zmiany strukturalne w jelicie. Stwierdzono na przykład, że kosmki jelitowe, ważne dla wchłaniania składników odżywczych, są często nieco mniejsze, liczba pewnych komórek obronnych (limfocytów śródnabłonkowych) jest lekko podwyższona, a liczba limfocytów T, które przeciwdziałają nadmiernym reakcjom układu odpornościowego, jest lekko obniżona. Kolejne czynniki, które mogą odgrywać rolę, to niekorzystny skład mikrobiomu jelitowego, czynniki genetyczne, infekcje wirusowe lub istniejące stany zapalne w organizmie (1,4).

Jeśli spojrzeć na substancje, które mogą wywoływać nadwrażliwość na gluten (lub na pszenicę), szczególnie istotne są następujące:

• Gluten: Gluten zawiera białko zwane gliadyną, które może pobudzać wytwarzanie zonuliny w organizmie. Zonulina to białko, które zwiększa przepuszczalność błony śluzowej jelita i jest stosowane na przykład jako marker zespołu nieszczelnego jelita (leaky gut) (1).
• Inhibitory amylazy i trypsyny: ATI to białka występujące w różnych zbożach zawierających gluten. Badania wykazały, że mogą aktywować wrodzony układ odpornościowy i wywoływać stany zapalne w jelicie. Zwłaszcza nowoczesne odmiany pszenicy mają znacznie wyższe wartości ATI niż starsze odmiany, takie jak płaskurka, a nawet orkisz. Chociaż ATI mogą wywoływać odpowiedź immunologiczną, większość osób nie odczuwa po ich spożyciu żadnych dolegliwości (1,4).
• FODMAP, w szczególności fruktany: FODMAP (fermentowalne oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole) to duża grupa węglowodanów, które nie są w pełni wchłaniane w jelicie cienkim i ulegają fermentacji przez bakterie w jelicie grubym. Podczas gdy krótkotrwała dieta low-FODMAP u pacjentów z zespołem jelita drażliwego często przynosi pozytywny efekt, jej skuteczność przy nadwrażliwości na gluten o podobnych objawach pozostaje niepewna. Ponieważ ta forma diety jest bardzo restrykcyjna i obejmuje wykluczenie wielu produktów korzystnych dla zdrowia, dieta FODMAP w pierwszej kolejności nie jest zalecana. Konkretniej, to przede wszystkim składniki pszenicy, czyli fruktany, są podejrzewane o wywoływanie objawów nadwrażliwości na gluten/pszenicę u osób wrażliwych na FODMAP – głównie wzdęć i bólów brzucha. Należy jednak zaznaczyć, że fruktany mają właściwości prebiotyczne, czyli są korzystne dla flory jelitowej, i dlatego nie należy ich z zasady uznawać za „złe” (2,4).

Pamiętaj, że mechanizm działania tych składników roślinnych i ich związek z nadwrażliwością na gluten nie są jeszcze do końca jasne i potrzebne są dalsze badania kliniczne. Ważne jest też, aby nie unikać po prostu całkowicie wszystkich wymienionych powyżej możliwych czynników wyzwalających – zaleca się raczej indywidualny plan żywieniowy dostosowany do objawów. Więcej na ten temat później!

Objawy nadwrażliwości na gluten

Objawy nadwrażliwości na gluten mogą być bardzo różnorodne, co utrudnia diagnozę. Schorzenie często pozostaje więc nierozpoznane lub jest mylone na przykład z celiakią czy zespołem jelita drażliwego.

Do znanych objawów należą (1):

• Objawy jelitowe: bóle brzucha, wzdęcia, biegunka, zaparcia, uczucie pełności, nieregularne stolce
• Objawy pozajelitowe: bóle głowy, migrena, zaburzenia koncentracji, przewlekłe zmęczenie, bóle stawów i mięśni, mrowienie lub drętwienie rąk lub nóg, wypryski skórne, niedokrwistość, depresja

Nadwrażliwość na gluten może objawiać się bardzo różnie, co utrudnia postawienie diagnozy.

Zespół jelita drażliwego czy nadwrażliwość na gluten?

Dolegliwości trawienne przy nadwrażliwości na gluten bardzo przypominają dolegliwości w zespole jelita drażliwego. Poza tym istnieje jeszcze jedna część wspólna tych dwóch schorzeń: FODMAP mogą wywoływać objawy zespołu jelita drażliwego, a przy nadwrażliwości na gluten również należą do potencjalnych czynników wyzwalających. Jak te dwa schorzenia są ze sobą powiązane, nie jest jeszcze do końca jasne. Nadwrażliwość na gluten obserwuje się jednak u pacjentów z zespołem jelita drażliwego stosunkowo często, nawet u około 30% chorych (1,3).

Jak diagnozuje się nadwrażliwość na gluten?

Niestety dotychczas nie ma swoistych testów na nadwrażliwość na gluten. Dlatego diagnozę stawia się metodą wykluczenia (1–3):

✅ Nie stwierdzono celiakii

✅ Nie stwierdzono alergii na pszenicę

✅ Objawy ustępują po odstawieniu produktów zawierających gluten

Pierwszą wskazówkę dotyczącą możliwej nadwrażliwości na gluten może dać także test mikrobiomu myBioma. Ponieważ u osób z nadwrażliwością na gluten skład bakterii jelitowych (flory jelitowej) jest zmieniony, na podstawie analizy próbki stolca można wskazać pewne zależności.

Wpływ glutenu na mikrobiom i zdrowie jelit

W ostatnich dziesięcioleciach pojawia się coraz więcej wskazówek dotyczących możliwego udziału mikrobiomu jelitowego w powstawaniu i przebiegu chorób związanych z glutenem, takich jak nadwrażliwość na gluten, celiakia i alergia na pszenicę. Mikrobiom jelitowy, zwany też florą jelitową, obejmuje biliony mikroorganizmów w jelicie, z czego większość stanowią bakterie.

Ta społeczność bakterii ma duży wpływ na nasze zdrowie, może się zmieniać w wyniku istniejącej choroby, a także wpływać na rozwój lub przebieg choroby. Mikrobiom pełni ważne funkcje, takie jak wykorzystanie pokarmu, wspieranie układu odpornościowego, utrzymanie funkcji barierowej błony śluzowej jelita oraz komunikację z ośrodkowym układem nerwowym za pośrednictwem osi jelitowo-mózgowej.

U pacjentów z chorobami związanymi z glutenem zaobserwowano zmieniony skład mikrobiomu w porównaniu z osobami zdrowymi. Na przykład przy nadwrażliwości na gluten widoczna jest zmniejszona różnorodność (= zróżnicowanie bakterii jelitowych). Wysoka różnorodność uważana jest za jeden z najważniejszych parametrów oceny zdrowego mikrobiomu jelitowego. Szczegółowo zaobserwowano wzrost liczby bakterii Ruminococcaceae oraz spadek liczby Bacteroidetes i Fusobacteria.

Ponadto przy nadwrażliwości na gluten błona śluzowa jelita jest osłabiona, co może przyczyniać się do procesów zapalnych nie tylko w jelicie, ale w całym organizmie. Zaburzenie równowagi mikrobiomu jelitowego może przyczyniać się do tego zaburzenia funkcji błony śluzowej jelita, pogarszać wykorzystanie pokarmu i wpływać na sposób, w jaki układ odpornościowy reaguje na gluten i inne składniki pszenicy (5).

Jak już wiesz, nadwrażliwość na gluten prawdopodobnie można wiązać z reakcją wrodzonego układu odpornościowego oraz z zaburzeniem funkcji błony śluzowej jelita. Mikrobiom, ze swoim wpływem na oba te czynniki, mógłby więc odgrywać dużą rolę w powstawaniu, ale możliwe, że także w leczeniu nadwrażliwości na gluten.

Interesujące jest również to, że badacze odkryli, iż niektóre bakterie mogą wpływać na substancje związane z nadwrażliwością na gluten:

• Zonulina: Pacjenci z nadwrażliwością na gluten często mają podwyższone wartości zonuliny. Badania laboratoryjne wykazały, że niektóre probiotyczne gatunki Bifidobacterium mogą zmniejszać zwiększoną przepuszczalność jelit wywołaną przez zonulinę (5).
• ATI: Z badań na zwierzętach wynika, że niektóre gatunki Lactobacillus (probiotyczne bakterie kwasu mlekowego) mogą łagodzić negatywne skutki ATI (2,5).
• Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe: Niektóre bakterie jelitowe przekształcają błonnik z pożywienia w krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, takie jak maślan. Wspierają one zdrową błonę śluzową jelita i mogą zwiększać liczbę limfocytów T (regulatorów układu odpornościowego, których przy nadwrażliwości na gluten często jest mniej) (1).

Badacze sprawdzają obecnie na podstawie tych zależności, czy probiotyki mogłyby w przyszłości odgrywać rolę w leczeniu chorób związanych z glutenem. Aby jednak ustalić, które gatunki bakterii i w jakiej ilości mogłyby być stosowane, potrzebne są dalsze badania. Jeśli ogólnie chcesz dowiedzieć się więcej o probiotykach, ten wpis na blogu może być dla Ciebie ciekawy: Probiotyki i ich działanie

Niezależnie od suplementów diety, bakterie probiotyczne wydają się odgrywać rolę także w codziennym żywieniu – na przykład w chlebie: jeśli ciasto pszenne jest długo fermentowane w procesie prowadzenia zakwasu (działają tu głównie pałeczki kwasu mlekowego i bakterie octowe), rozkładany jest prozapalny składnik glutenu – gliadyna, a chleb staje się dla wielu osób z nadwrażliwością na gluten lepiej tolerowany (2,5).

Leczenie nadwrażliwości na gluten

Leczenie nadwrażliwości na gluten polega na ograniczeniu produktów zawierających gluten. Ścisła dieta bezglutenowa jak w celiakii nie jest konieczna, ponieważ pewne ilości glutenu zazwyczaj nie stanowią problemu. Granica tolerancji może się bardzo różnić u poszczególnych osób. Poza tym różne produkty są przez niektóre osoby lepiej lub gorzej tolerowane. Testowanie i indywidualne dostosowywanie diety do objawów jest więc jedyną obowiązującą zaleceniem przy nadwrażliwości na gluten. Pomocne może być wsparcie dietetyka.

Możliwe, że ograniczona do kilku tygodni, ścisła dieta bezglutenowa może być pomocna, aby następnie lepiej przetestować granice tolerancji i produkty niepowodujące problemów oraz długofalowo złagodzić dolegliwości. Zasadniczo jednak długotrwałe diety eliminacyjne, takie jak dieta bezglutenowa czy dieta low-FODMAP, niosą ryzyko niezbilansowanego żywienia z niedoborami składników odżywczych i niedożywieniem. Dlatego należy je stosować tylko wtedy, gdy medycznie stwierdzono taką konieczność (3).

Dieta bezglutenowa – wskazówki i zamienniki produktów

Jeśli chcesz ograniczyć spożycie glutenu, warto pamiętać o kilku ważnych kwestiach. Nie zastępuj produktów z pszenicy (pełnoziarnistej) wyłącznie produktami oznaczonymi jako „bezglutenowe”. Mogą one być wprawdzie praktyczną i smaczną alternatywą, ale często składają się z mąki ryżowej lub kukurydzianej, ubogiej w składniki odżywcze i błonnik. Naturalnie bezglutenowymi produktami bogatymi w składniki odżywcze i błonnik są pseudozboża, takie jak quinoa, gryka i amarantus, oraz bezglutenowe zboża, takie jak owies, proso i teff. Ponadto starsze odmiany zbóż, takie jak płaskurka, zawierają mniej glutenu i ATI, dlatego są często lepiej tolerowane przez osoby z nadwrażliwością na gluten.

Produkty bezglutenowe

• Zboża: owies, proso, kukurydza, ryż, teff
• Pseudozboża: amarantus, gryka, quinoa
• Rośliny strączkowe, takie jak soczewica, fasola, soja, ciecierzyca, łubin
• Mąka z nasion i orzechów, na przykład kokosowa, konopna, z kasztanów, ze szczawiu jadalnego (cyperusa jadalnego; mogą być świetnymi składnikami bezglutenowego chleba lub ciastek)
• Owoce, warzywa, produkty mleczne, mięso i ryby

Te zboża stanowią bezglutenową alternatywę dla osób cierpiących na nadwrażliwość na gluten lub celiakię.

Nawiasem mówiąc: Owies jest z natury bezglutenowy, ale często jest przetwarzany w zakładach, w których przetwarza się także zboża zawierające gluten. Dlatego dostępne w sprzedaży płatki owsiane mogą zawierać śladowe ilości glutenu. Osoby z celiakią powinny więc koniecznie zwracać uwagę na oznaczenie „bezglutenowy” (przekreślony kłos). Przy nadwrażliwości na gluten takie niewielkie ilości zazwyczaj nie stanowią problemu.

Stare odmiany zbóż: często lepiej tolerowane niż zwykła pszenica

Zboża takie jak płaskurka, samopsza i orkisz również należą do rodziny pszenicy, ale mają bardziej „pierwotny” skład odżywczy. Wyróżniają się między innymi inną strukturą białek niż zwykła pszenica, a dzięki niższej zawartości gliadyny i ATI są przez niektóre osoby z nadwrażliwością na gluten lepiej tolerowane (1,6). Czy używałeś już kiedyś mąki z płaskurki do pieczenia? Na naszym blogu znajdziesz smaczny przepis: Focaccia kwiatowa z mąką z płaskurki

Długi czas wyrastania sprawia, że chleb jest lepiej tolerowany

Długi proces pieczenia, w którym chleb i wypieki mają kilka godzin na odpoczynek, przyczynia się do rozkładu FODMAP i gliadyny. Tradycyjne metody produkcji, takie jak prowadzenie zakwasu, mogą więc sprawić, że chleb jest lepiej tolerowany, i często stanowią lepszą opcję dla osób z nadwrażliwością na gluten (2,5,7).

Wskazówka: Kupuj chleb w piekarniach, które stawiają na wysoką jakość i tradycyjne metody produkcji. Jeśli w asortymencie znajdziesz produkty takie jak chleb z płaskurki lub gryczany, to często dobra wskazówka.

Pozwól swojemu zbożu kiełkować

W przypadku zbóż zaobserwowano, że ilość glutenu zmniejsza się, gdy pozwoli się ziarnom kiełkować. Dlatego kiełki zbóż lub produkty z kiełkowanych zbóż mogą być dobrą alternatywą dla osób z nadwrażliwością na gluten (8). Możesz na przykład namoczyć ziarna orkiszu na noc, pozwolić im kiełkować przez około 2 dni w słoiku do kiełkowania, a następnie zmiksować je na ciasto chlebowe. Jeśli to dla Ciebie zbyt dużo zachodu, w wybranych sklepach lub piekarniach znajdziesz także wstępnie skiełkowaną mąkę, chleb z kiełków lub kiełkowane musli. Jeśli chcesz wiedzieć, co jeszcze czyni kiełki prawdziwym superfood, przeczytaj ten wpis na blogu: Własna hodowla kiełków: bomby odżywcze z parapetu

Zadbaj o odpowiednią podaż błonnika

Błonnik jest niezwykle ważny dla zdrowego mikrobiomu jelitowego, który przy nadwrażliwości na gluten odgrywa istotną rolę poprzez wpływ na układ odpornościowy i błonę śluzową jelita. U osób, które rezygnują z FODMAP, lub gdy bogate w błonnik pełnoziarniste produkty pszenne są zastępowane wyłącznie produktami ryżowymi lub kukurydzianymi, niestety często dochodzi do zmniejszenia spożycia błonnika.

Prostym sposobem na uzupełnienie błonnika i wzmocnienie zdrowia jelit jest nasz prebiotyk myBioma Balance. Jest oczywiście bezglutenowy i został opracowany tak, aby był szczególnie dobrze tolerowany – także przez osoby z objawami jelita drażliwego.

Uwaga na ukryty gluten w produktach gotowych

W wielu, często nieoczekiwanych produktach spożywczych i daniach gotowych dodawany jest gluten i pszenica. Dlatego zawsze spójrz na listę składników. Przykłady ukrytych źródeł glutenu to:

• Sos sojowy
• Przyprawy
• Mieszanki musli i granola
• Krakersy i chipsy
• Gotowe sosy i dressingi do sałatek
• Słodycze i batony czekoladowe
• Piwo (zawiera słód, czyli skiełkowane i wysuszone zboże)
• Wędliny i produkty z mielonego mięsa, takie jak klopsiki i burgery
• Zupy i sosy: nie tylko w produktach gotowych, ale także w restauracjach zupy i sosy są często zagęszczane mąką pszenną i tłuszczem („zasmażka”).

Podsumowanie

Nadwrażliwość na gluten wciąż stawia przed badaczami wiele pytań. Jeśli masz wrażenie, że nie tolerujesz dobrze produktów pszennych, najpierw zasięgnij porady lekarza, aby dowiedzieć się, co naprawdę kryje się za objawami. Jeśli chcesz ograniczyć gluten, wypróbuj produkty takie jak proso, quinoa, gryka, amarantus lub płatki owsiane i obserwuj, czy na przykład chleb na zakwasie lub chleb z płaskurki jest przez Ciebie lepiej tolerowany.

Warto też aktywnie wspierać zdrowie swoich jelit. Zdrowy mikrobiom jelitowy może mieć silny wpływ na zdrowie błony śluzowej jelita i współdziała z układem odpornościowym – oba te czynniki są związane z nadwrażliwością na gluten.